Amerika Birleşik Devletleri Çarşamba günü, İran ile hafta sonu varılan mutabakat zaptının resmi metnini yayınladı.
ABD yönetiminden üst düzey bir yetkili, Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması, İran'a uygulanan bazı mali kısıtlamaların hafifletilmesi ve gelecekteki teknik görüşmelerde İran'ın nükleer programının ele alınmasına ilişkin beklentileri detaylandıran 14 maddelik belgeyi okudu.
"Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti Arasında İslamabad Mutabakat Zaptı" başlıklı belge, metninin kamuoyuna açıklanmaması üzerine gelen tepkiler üzerine yayımlandı.
ABD'li üst düzey yetkili, "Bu, temelde Hürmüz Boğazı'nı derhal açmamıza, İranlıları nükleer tozu imha etmeye mecbur bırakmamıza ve ardından İranlılar iyi davranışlarını artırırsa, biz de onlara daha müreffeh bir ülke olmalarını sağlayacak türden ekonomik ve yaptırım hafifletmeleriyle karşılık vermemize olanak tanıyan bir anlaşmadır" dedi.
Mutabakat zaptının Cuma günü resmen imzalanması bekleniyor ve bu da anlaşmanın nihai şartlarının müzakere edilmesi için 60 günlük bir süreyi başlatacak. CNN daha önce şartları ortaya koyan bir taslak anlaşmadan bahsetmişti. ABD tarafından yayınlanan resmi metin benzer, ancak bazı dil farklılıkları içeriyor ve taslakta yer almayan, İran'ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunun etkisiz hale getirilmesi için "minimum bir metodolojiye" atıfta bulunuyor.
Aşağıda resmi metnin tamamı yer almaktadır:
Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti, [__ tarihi] tarihinde iyi niyetle aşağıdaki hususlarda ortaklaşa anlaşmışlardır:
1 — Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti ile mevcut savaşta müttefikleri, Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerdeki askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak sona erdirildiğini ilan etmek ve bundan böyle birbirlerine karşı herhangi bir savaş veya askeri operasyon başlatmamayı, birbirlerine karşı güç tehdidinde bulunmaktan veya güç kullanmaktan kaçınmayı ve Lübnan'ın toprak bütünlüğünü ve egemenliğini güvence altına almayı taahhüt etmek üzere bu Mutabakat Zaptı'nı imzalamaktadırlar. Nihai anlaşma, Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerdeki savaşın kalıcı olarak sona erdirilmesini ve bu paragrafın diğer hükümlerini teyit edecektir.
2 — Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti, birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi ve birbirlerinin iç işlerine müdahale etmekten kaçınmayı taahhüt ederler.
3 — Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti, karşılıklı mutabakatla uzatılabilecek şekilde, en fazla 60 gün içinde nihai anlaşmaya varmak için müzakere etmeyi taahhüt ederler.
4 — Bu Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasının hemen ardından, Amerika Birleşik Devletleri, İran İslam Cumhuriyeti'ne karşı uyguladığı deniz ablukasını ve her türlü rahatsızlığı veya engeli kaldırmaya başlayacak ve deniz ablukasını 30 gün içinde tamamen sona erdirecektir. Bu süre zarfında, gemi trafiği, İran İslam Cumhuriyeti tarafından yeniden tesis edilen savaş öncesi trafik sayısıyla orantılı olacaktır. Amerika Birleşik Devletleri ayrıca, nihai anlaşmanın ardından 30 gün içinde kuvvetlerini İran İslam Cumhuriyeti'nin yakınından çekmeyi taahhüt eder.
5 — Bu Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasının ardından, İran İslam Cumhuriyeti, Basra Körfezi'nden Umman Denizi'ne ve Umman Denizi'nden Basra Körfezi'ne ticari gemilerin 60 gün süreyle ücretsiz ve güvenli geçişini sağlamak için azami gayreti gösterecektir. Ticari gemi trafiği derhal başlayacak olup, teknik ve askeri engellerin kaldırılması ve İran İslam Cumhuriyeti tarafından mayın temizleme çalışmaları yapılması gerekliliği göz önünde bulundurularak, bu çalışmalar 30 gün içinde gerçekleştirilecektir. İran İslam Cumhuriyeti, yürürlükteki uluslararası hukuka ve Hürmüz Boğazı kıyı devletlerinin egemenlik haklarına uygun olarak, diğer Basra Körfezi kıyı devletleriyle görüşerek, Hürmüz Boğazı'ndaki gelecekteki yönetim ve denizcilik hizmetlerini belirlemek üzere Umman Sultanlığı ile diyalog kuracaktır.
6 — Amerika Birleşik Devletleri, bölgesel ortaklarıyla birlikte İran İslam Cumhuriyeti'nin yeniden inşası ve ekonomik kalkınması için en az 300 milyar ABD doları tutarında kesin ve karşılıklı olarak kabul edilmiş bir plan geliştirmeyi taahhüt eder. Bu planın uygulanmasına yönelik mekanizma, 60 gün içinde nihai bir anlaşmanın parçası olarak kesinleştirilecektir. İlgili finansal işlemler için gerekli tüm lisanslar, muafiyetler ve izinler Amerika Birleşik Devletleri tarafından verilecektir.
7 — Amerika Birleşik Devletleri, nihai anlaşmanın bir parçası olarak, üzerinde mutabık kalınan bir takvim çerçevesinde, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Yönetim Kurulu kararları ve ABD'nin tüm tek taraflı birincil ve ikincil yaptırımları da dahil olmak üzere, İran İslam Cumhuriyeti'ne karşı her türlü yaptırımı sona erdirmeyi taahhüt eder. İran İslam Cumhuriyeti ve Amerika Birleşik Devletleri, yukarıda belirtilen yaptırımların sona erdirilmesi konusunun kritik önemini kabul etmekte ve bu konularda karşılıklı anlaşmaya varmak için müzakerelerde derhal bu konuları ele alma niyetlerini ifade etmektedirler.
8 — İran İslam Cumhuriyeti, nükleer silah temin etmeyeceğini veya geliştirmeyeceğini yeniden teyit eder. Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti, yedinci paragrafta belirtilen takvime uygun olarak karşılıklı olarak üzerinde anlaşılacak bir mekanizma uyarınca, stoklanmış zenginleştirilmiş malzemenin tasfiyesi konusunda anlaşmaya varmışlardır; minimum yöntem, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) gözetiminde yerinde karıştırılarak elde edilmesidir. İki taraf ayrıca, nihai anlaşmada üzerinde anlaşılacak tatmin edici bir çerçeve temelinde, İran İslam Cumhuriyeti'nin nükleer ihtiyaçlarıyla ilgili olarak zenginleştirme ve diğer karşılıklı olarak üzerinde anlaşılan konuları görüşmeyi kabul etmiştir. Nihai anlaşma, bu paragrafın hükümlerini teyit edecektir. Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti, yukarıda belirtilen nükleer konuların kritik önemini kabul etmektedir. Bu konularda karşılıklı anlaşmaya varmak için müzakerelerde derhal bu konuları ele alma niyetlerini ifade etmektedirler.
9 — Nihai anlaşmaya varılana kadar, Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti mevcut durumu koruma konusunda anlaştılar. İran İslam Cumhuriyeti nükleer programının mevcut durumunu koruyacak ve Amerika Birleşik Devletleri yeni yaptırımlar uygulamayacak ve bölgeye ek kuvvet konuşlandırmayacaktır.
10 — Amerika Birleşik Devletleri, bu Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasının hemen ardından ve yaptırımların sona ermesine kadar, ABD Hazine Bakanlığı'nın İran ham petrolü, petrol ürünleri ve türevlerinin ihracatı ve bankacılık işlemleri, sigortalar, ulaşım vb. dahil olmak üzere tüm ilgili hizmetler için muafiyetler vereceğini taahhüt eder.
11 — Amerika Birleşik Devletleri, bu Mutabakat Zaptı'nın uygulanması üzerine İran İslam Cumhuriyeti'nin dondurulmuş veya kısıtlanmış fonlarını ve varlıklarını tamamen kullanıma açmayı taahhüt eder. Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti, müzakereler sırasında bu fonların serbest bırakılmasıyla ilgili prosedürler üzerinde karşılıklı olarak anlaşacaklardır. İster asıl hesapta tutulsun ister transfer edilsin, bu fonlar İran İslam Cumhuriyeti Merkez Bankası tarafından belirlenen nihai alıcıya ödeme için tamamen kullanılabilir hale getirilecektir. Amerika Birleşik Devletleri, buna göre gerekli tüm lisans ve yetkilendirmeleri vermeyi taahhüt eder.
12 — Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti, bu Mutabakat Zaptı'nın başarılı bir şekilde uygulanmasını ve nihai anlaşmaya gelecekte uyulmasını izlemek üzere bir yürütme mekanizması kurulması konusunda mutabık kalmıştır.
13 — Bu Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasının ardından ve bu Mutabakat Zaptı'nın 1, 4, 5, 10 ve 11. paragraflarının uygulanmasına başlanması ve bu önlemlerin uygulanmaya devam etmesi şartıyla, Amerika Birleşik Devletleri ve İran İslam Cumhuriyeti, nihai anlaşmaya ilişkin müzakerelere yalnızca diğer paragraflar üzerinde başlayacaktır.
14 — Nihai anlaşma, bağlayıcı bir BM Güvenlik Konseyi kararıyla onaylanacaktır.
CNN'in ele geçirdiği anlaşma taslağı.
Çarşamba günü, metin resmi olarak yayınlanmadan önce, CNN bir ABD yetkilisinden elde ettiği bir kopyayı yayınladı. Bu hafta Fransa'daki G7 zirvesinde metni gören bir diplomat içeriğini doğruladı; müzakereler hakkında bilgi sahibi olan diğer iki diplomatik kaynak da aynı şekilde teyit etti.
Hem ABD'nin hem de İran'ın dil konusunda gösterdiği gizlilik göz önüne alındığında, CNN ile paylaşılan taslak metnin, Cuma günü İsviçre'de şahsen imzalanması beklenen nihai belgenin tam metnini yansıtıp yansıtmadığı belirsizdi. Beyaz Saray sözcüsü Çarşamba sabahı yaptığı açıklamada, metnin gerçek muhtırayı yansıtmadığını söyledi.
Taslak belge ile nihai metin arasındaki temel farklardan biri, İran'ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunun etkisiz hale getirilmesi için bir "minimum metodoloji"nin eklenmesidir. Bu metodoloji, Birleşmiş Milletler nükleer gözlem kuruluşu olan Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın gözetimi altında, bomba yapımına yakın uranyumun daha düşük dereceli malzeme ile karıştırılmasını öngörmektedir. Taslakta böyle bir ifade yer almamıştır.
Son metinde ayrıca İran'ın ticari gemilerin Hürmüz Boğazı'ndan "sadece 60 gün süreyle ücretsiz olarak" geçişine izin vereceği belirtiliyor; bu madde taslakta yer almıyordu.
ABD'li yetkili CNN'e verdiği demeçte, CNN'in elde ettiği metnin, Başkan Donald Trump, Başkan Yardımcısı JD Vance ve İran parlamento başkanı Mohammad Bagher Ghalibaf tarafından Pazar günü dijital ortamda imzalanan anlaşmayı yansıttığını söyledi.
CNN'e konuşan ABD'li yetkililer, belgenin önemini küçümseyerek , İran'ın ABD'ye verdiği kritik gizli taahhütleri, özellikle de Tahran'ın nükleer programının geleceğine ilişkin taahhütleri yansıtmadığını belirterek, belgenin "siyasi bir belge" olduğunu söylediler. CNN'in elde ettiği taslak metinle ilgili yorum talebine Beyaz Saray yanıt vermedi. Yarı resmi İran haber ajansı Tasnim, taslağın sızdırılan versiyonlarının yanlış olduğunu belirtti. Bloomberg daha önce taslağın bir versiyonunu yayınlamıştı.
Aşağıda CNN'in elde ettiği taslak metnin tamamı yer almaktadır:
1 — İran İslam Cumhuriyeti ve Amerika Birleşik Devletleri, mevcut savaşta müttefikleriyle birlikte, bu Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasıyla birlikte, Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerde savaşa derhal ve kalıcı olarak son verdiklerini ilan eder ve bundan böyle birbirlerine karşı herhangi bir düşmanca eylem başlatmayacaklarını ve birbirlerine karşı güç tehdidinde bulunmaktan veya güç kullanmaktan kaçınacaklarını taahhüt ederler. Nihai anlaşma, bu Madde ve diğer Maddelerin hükümlerini teyit edecektir.
2 — İran İslam Cumhuriyeti ve Amerika Birleşik Devletleri, birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi ve birbirlerinin iç işlerine müdahale etmekten kaçınmayı taahhüt ederler.
3 — İran İslam Cumhuriyeti ve Amerika Birleşik Devletleri, karşılıklı mutabakatla uzatılabilecek en fazla 60 günlük bir süre içinde müzakere ederek nihai bir anlaşmaya varmayı taahhüt ederler.
4 — Bu Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasının hemen ardından, Amerika Birleşik Devletleri deniz ablukasını kaldırır ve İran İslam Cumhuriyeti'ne karşı her türlü müdahale veya engellemeyi önler ve en fazla 30 gün içinde gemi trafiğini tam kapasitesine geri getirir; gemi trafiği, İran İslam Cumhuriyeti'nin savaş öncesi trafik hacmiyle orantılı olacaktır. Amerika Birleşik Devletleri ayrıca, nihai anlaşmadan sonraki 30 gün içinde kuvvetlerini çevredeki bölgelerden çekmeyi taahhüt eder.
5 — Bu Mutabakat Anlaşmasının imzalanmasının ardından, İran İslam Cumhuriyeti, teknik engellerin kaldırılması ve İran tarafından mayınların etkisiz hale getirilmesi gerekliliğini dikkate alarak, Basra Körfezi'nden Umman Denizi'ne ve Umman Denizi'nden Basra Körfezi'ne ticari gemi seferlerinin savaş öncesi seviyesine 30 gün içinde yeniden başlatılmasını sağlamak için derhal adımlar atacaktır.
6 — Amerika Birleşik Devletleri, bölgesel ortaklarıyla birlikte, İran İslam Cumhuriyeti'nin rehabilitasyonu ve ekonomik kalkınması için her iki tarafın da üzerinde anlaştığı kapsamlı bir plan oluşturmayı ve en az 300 milyar dolarlık finansman sağlamayı taahhüt eder. Bu planın uygulama mekanizması, nihai anlaşmanın bir parçası olarak, 60 gün içinde formüle edilecektir.
7 — Amerika Birleşik Devletleri, nihai anlaşmanın bir parçası olarak üzerinde mutabık kalınacak bir takvim çerçevesinde, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Yönetim Kurulu kararları da dahil olmak üzere, İran İslam Cumhuriyeti'nin şu anda karşı karşıya olduğu her türlü yaptırımı ve hem birincil hem de ikincil tüm tek taraflı ABD yaptırımlarını sona erdirmeyi taahhüt eder.
8 — İran İslam Cumhuriyeti, nükleer silah üretmeyeceğini bir kez daha teyit eder. İran İslam Cumhuriyeti ve Amerika Birleşik Devletleri, zenginleştirilmiş malzemenin akıbeti ve İran'ın nükleer ihtiyaçları da dahil olmak üzere karşılıklı olarak üzerinde anlaşılan diğer tüm nükleer konuların akıbetinin nihai bir anlaşmada yeterince ele alınacağı konusunda mutabık kalmıştır; nihai anlaşma bu Maddenin hükümlerini teyit edecektir.
9 — İran İslam Cumhuriyeti ve Amerika Birleşik Devletleri, nihai bir anlaşmaya varılana kadar statükoyu koruma konusunda mutabık kaldılar: İran nükleer programında statükoyu koruyacak ve Amerika Birleşik Devletleri İran'a yeni yaptırımlar uygulamayacak veya bölgedeki güçlerini artırmayacaktır.
10 — Amerika Birleşik Devletleri, bu Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasından hemen sonra ve yaptırımların kaldırıldığı tarihe kadar, Amerika Birleşik Devletleri Hazine Bakanlığı'nın İran ham petrolü, petrokimya ürünleri ve türevlerinin ihracatı ile bankacılık, sigorta, ulaşım ve benzeri tüm ilgili hizmetler için muafiyetler vereceğini taahhüt eder.
11 — Amerika Birleşik Devletleri, nihai bir anlaşmaya yönelik müzakerelerin ilerlemesi ışığında, İran İslam Cumhuriyeti'nin dondurulmuş veya kısıtlanmış fonlarının ve varlıklarının serbest bırakılacağını ve tamamen kullanıma sunulacağını taahhüt eder. Bu fonlar, ister ana hesapta tutulsun ister transfer edilmiş olsun, İran İslam Cumhuriyeti Merkez Bankası tarafından belirlenen nihai alıcı ödemesi için kullanılacak ve tamamen kullanıma hazır olacaktır. Amerika Birleşik Devletleri, bu temelde gerekli tüm izinleri ve lisansları vermeyi taahhüt eder.
12 — İran İslam Cumhuriyeti ve Amerika Birleşik Devletleri, Nihai Anlaşmanın başarılı bir şekilde uygulanmasını ve gelecekteki bağlılığını denetlemek üzere bir uygulama mekanizmasının kurulması konusunda mutabık kalmıştır.
13 — Bu Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasının ardından ve bu Mutabakat Zaptı'nın 4, 5, 10 ve 11. maddelerinin uygulanmasına başlanması ve bu adımların devam ettirilmesi konusunda güvencelerin alınması üzerine, İran İslam Cumhuriyeti ve Amerika Birleşik Devletleri, yalnızca kalan maddelerle ilgili olarak Nihai Anlaşma için müzakerelere başlayacaktır.
14 — Nihai anlaşma, BM Güvenlik Konseyi'nin bağlayıcı bir kararıyla onaylanacaktır.
