İşte idam cezasını kaldırdıktan sonra geri getiren ülkeler

İdam cezasını kaldıran ülkeler sıklıkla dünya basınında haber olur. Fakat bunun tersini görmek kolay değildir.

Türkiye ise idamı kaldırdıktan sonra geri getirmeyi tartışan az sayıdaki ülkeden biri konumunda.

Tartışmalar 15 Temmuz 2016'daki darbe girişimi sonrasında başlamış, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın 16 Temmuz sabahında Atatürk Havalimanı'nda yaptığı konuşma "İdam isteriz" sloganlarıyla kesilmiş, Erdoğan sonraki günlerde TBMM'nin idam cezasına yönelik bir yasa çıkarması halinde kendisinin bunu onaylayacağını açıklamıştı. Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) lideri Devlet Bahçeli'nin de idam konusunda "AKP hazırsa MHP dünden vardır" demesi üzerine idam cezası tartışma tüm ülkenin gündemine girmişti.

O dönemde Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) ile MHP'nin TBMM'deki sandalye sayılarının toplamı böyle bir değişikliği gerçekleştirmeye yeterli olmasa da, bu teklifi referanduma götürmek için yeterliydi. Fakat partiler böyle bir adım atmadı.

Bugün ise bu iki parti, idamı geri getirmeyi referanduma sunabilecek sandalye sayısına sahip değil. Bunun için başka bir partinin desteğini almaları gerekiyor. CHP ve HDP idamın geri getirilmesine uzun süredir karşı çıkarken Ekim 2017'de kurulan İYİ Parti'nin lideri Meral Akşener de 24 Haziran'daki seçimlerden dört ay önce "İdam çözüm değil. İdam meselesi gündem değiştirmek için ortaya atılıyor. Kalıcı caydırıcılık olmalı" açıklamasında bulunmuştu.

İYİ Parti, CHP veya HDP'den birinin bu konudaki pozisyonunu değiştirmemesi durumunda idamın geri gelmesi mümkün gözükmese de son dönemde basında yer alan çocuk istismarı ve cinayeti haberlerinin artışı sonrasında AKP Sözcüsü Mahir Ünal, 3 Temmuz'da "Çocuk istismarına karşılık yeni dönemde idam ve hadımı düşünüp tartışacağız" demesiyle konu tekrardan gündeme geldi.

Londra merkezli insan hakları kuruluşu Amnesty International'ın (Uluslararası Af Örgütü) idam karşıtı kampanyasının danışmanı Chiara Sangiorgio, tüm ülkelerdeki idam cezası uygulamalarını inceleyen bir uzman.

Sangiorgio, örgütün kurulduğu yıl olan 1961'den beri, idam cezası konusunda dünyadaki yasaların değişimi hakkında geniş bir bilgiye sahip.

Üç ülke diktatörlük döneminde geri getirdi

İdamı cezasını kaldırdıktan sonra geri getiren bir ülke olup olmadığını sorduğumuz Sangiorgio, bunu yalnızca altı ülkenin yaptığını anlattı.

Brezilya'da idam cezası 1882'de kaldırılmıştı. Askeri darbe sonrası 1969'da geri getirilen ceza, ülke diktatörlükten kurtulduktan sonra 1988 yılında hazırlanan yeni anayasa ile askeri suçlar hariç tutularak tekrar kaldırıldı.

Arjantin'de de benzer bir süreç yaşandı. Askeri darbenin ardından 1976'da yürürlüğe konan idam cezası, cunta dönemi sonrası 1984'te askeri suçlar dışında, 2008'de ise tamamen kaldırıldı.

gambiya'da 1993'te gerçekleşen askeri darbenin lideri Yahya Jammeh, 1994'te idam cezasını geri getirmişti.

Askeri darbe ile idam cezasını geri getiren bir diğer ülke ise Gambiya oldu. 1993'te idamı kaldıran ülke, 1994'teki darbeden bir yıl sonra cezayı geri getirdi. Gambiya'da ölüm cezası hâlâ uygulanıyor. Cunta yönetiminin geri getirdiği idamın sonrasında kaldırılmadığı tek ülke de Gambiya.

Gambiya'yı 1994'teki askeri darbeden beri aralıksız olarak yöneten Yahya Jammeh, 2016 sonunda düzenlenen genel seçimi kaybetmesine rağmen koltuğu bırakmak istememiş, fakat komşu ülkelerin birlikte düzenlediği askeri operasyonun sonunda görevini seçimi kazanan Adama Barrow'a teslim etmek zorunda kalmıştı. Barrow 2018 başında idam cezalarının infazlarını durdurduğunu açıkladı ve idamın kaldırılmasına yönelik bir Birleşmiş Milletler anlaşmasını da imzalayarak hedefinin idamı tamamen kaldırmak olduğunu söyledi.

Üç ülke sivil yönetimle geri getirdi

Brezilya, Arjantin ve Gambiya askeri yönetimle idam cezasını yasallaştırırken, 3 ülkede ise sivil yönetimler bu yolu izledi.

Bunlardan biri Nepal. 1985 yılında idam cezasını yasallaştıran Nepal, 1990'da idamı tekrardan kaldırdı.

1987'de idam cezasını kaldıran Filipinler, 1993'te idamı geri getirip, 2006'da tekrar yasakladı.

Papua Yeni Gine ise sivil yönetim altında idam cezasını kaldırdıktan sonra geri getiren ve daha sonra kaldırmayan tek ülke. Ülkede, 1970'te kaldırılan idam cezası 1991'de geri getirilse de, ABD'deki Cornell Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nin Dünya Çapında İdam Cezası Araştırma Merkezi verilerine göre 1954'ten beri Papua Yeni Gine'de kimsenin ölüm cezası infaz edilmiyor.

63 ülkede uygulanıyor

Uluslararası Af Örgütü'nün 2017 verilerine göre bugün dünyada 106 ülkenin yasalarında idam cezası bulunmuyor. 7 ülkede yalnızca askeri suçlar gibi suçlarda idam cezasını düzenleyen yasa var. Yasalarında idam cezası olan 29 ülke ise en az 10 yıldır infazları durdurmuş durumda.

Bu da idam cezasının uygulanmadığı ülkelerin sayısını 142'ye çıkarıyor. İdam cezasının uygulandığı ülke sayısı ise 56.

AİHS protokolünden geri çekilen ülke olmadı

Türkiye'de idam cezası en son 1984'te infaz edildi. Ardından önce infazlar durduruldu, sonra barış döneminde idam cezası uygulaması kaldırıldı, son olarak ise savaş döneminde de bu uygulamanın terk edilmesi kabul edildi.

Bugün Türkiye idamı yasaklamaya yönelik iki uluslararası anlaşmaya imza atmış durumda.

Bunlardan biri, Avrupa Konseyi üyelerinin imzaladığı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 13 numaralı protokolü. Bugüne kadar hiçbir Avrupa ülkesi bu protokolü imzaladıktan sonra imzasını geri çekmedi.

BM Sözleşmesi'nden çekilmeyi deneyen tek ülke: Kuzey Kore

Bir diğeri ise, Birleşmiş Milletler (BM) üyesi ülkelerden 86'sının imzaladığı Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi'nin 2 numaralı protokolü. Bu protokolü imzalayan ülkelerin imzasını geri çekmesine yönelik bir mekanizma yok.

Başka bir deyişle, bu protokolü imzalayan bir ülkenin bir daha idam uygulamasını geri getirmesinin hiçbir yolu bulunmuyor. Protokolü imzaladıktan sonra tekrar idam cezasını getiren bir ülke, bu anlaşmadan çekilme hakkı olmadığı için uluslararası anlaşmaları ihlal etmiş sayılıyor.

Bugüne kadar Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi'ni imzaladıktan sonra, sözleşmeden geri çekilmeye çalışan tek ülke Kuzey Kore oldu. Kuzey Kore 1997 yılında BM'ye, 1981'de imzaladığı sözleşmeden geri çekileceğini bildirse de BM ülkeye böyle bir hakkı bulunmadığını iletti. Bu yüzden Kuzey Kore BM nezdinde halen imzacı sayılıyor.

Uluslararası Af Örgütü Danışmanı Chiara Sangiorgio, Türkiye'nin idamı geri getirmesi için bu anlaşmadan çekilmesini sağlayacak herhangi bir mekanizmanın olmadığını, bugüne kadar hiçbir ülkenin de anlaşmadan çekilmediğini söylüyor ve ekliyor:

"Bu yüzden uluslararası toplumun ve BM'nin nasıl bir tepki vereceğini kestirmek zor."

BBC TÜRKÇE

 

Güncellenme Tarihi : 4.7.2018 23:10