Türkiye'deki tek tırnaklı hayvan varlığında son 20 yılda çok ciddi bir düşüş yaşanmaktadır. Süreç içindeki değişim özetle şu şekildedir:
1990'lı yıllar: 1 milyonun üzerinde
1999: ~943.000
2022: 86.455
Güncel Durum: 60.332 (%81'in üzerinde bir azalma)
Neden Azalıyor?
Tarımda Makineleşme: Kırsal alanlarda traktör ve patpat gibi araçların yaygınlaşmasıyla yük taşıma ihtiyacının azalması.
Köyden Kente Göç: Kırsal nüfusun azalması ve genç neslin tarım/hayvancılıkla uğraşmaması.
Bakım ve Üretim Düşüklüğü: Eşek yetiştiriciliğinin ticari bir hayvancılık kolu olarak yaygın şekilde sürdürülmemesi.
İl bazında bakıldığında en fazla eşek varlığı Konya, Aydın ve Mardin gibi illerde bulunmaktadır.
1. Tarımda Makineleşme ve Ulaşım Dönüşümü
Eşeklerin tarih boyunca üstlendiği en büyük rol yük taşıma ve kırsal ulaşımdı.
Tarımsal Araçlar: Traktörler, çapa makineleri ve kırsala uygun patpat benzeri küçük motorlu araçların yaygınlaşması, eşek gücüne olan gereksinimi ortadan kaldırdı.
Yol Ağlarının Gelişmesi: Köylere ve patikalara kadar ulaşan asfalt ve stabilize yollar sayesinde artık en sarp arazilere bile motorlu taşıtlar girebiliyor.
2. Kırsal Nüfusun Azalması ve Kentleşme
Köyden Kente Göç: Kırsal kesimde yaşayan nüfusun sürekli azalması ve gençlerin kentlere göç etmesi, geleneksel tarım ve hayvancılık faaliyetlerini geriletti.
Yaşlanan Kırsal Nüfus: Köylerde kalan yaşlı nüfus için eşek bakımı, beslenmesi ve barınması zamanla ek bir yük haline geldi.
3. Ekonomik Verimsizlik ve Bakım Maliyeti
Ticari Değerinin Düşük Olması: Eşekler; inek, koyun veya keçi gibi süt, et veya yün üretimi üzerinden yüksek ticari getiri sağlayan hayvanlar sınıfında değildir (eşek sütü üretimi yapılan istisnai tesisler hariç).
Üretimin Desteklenmemesi: Büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığa verilen devlet teşvikleri ve hibeler tek tırnaklı hayvanlar (eşek, katır, at) için geçerli değildir.
4. Düşük Doğurganlık ve Üreme Oranı
Eşeklerin gebelik süresi yaklaşık 12 ile 14 ay sürer ve her doğumda genellikle tek yavru verirler.
Popülasyon azaldıkça doğal üreme şansı ve çiftleştirme imkânları da aynı oranda kısıtlanmaktadır.
5. Küresel Boyut: Jelatin ve Deri Ticareti
Dünya genelindeki (özellikle Afrika ve Asya'daki) eşek varlığını tehdit eden önemli faktörlerden biri de Ejiao adı verilen geleneksel Çin tıbbı ürünüdür. Eşek derisinden elde edilen bu jelatin maddesine olan yüksek talep, küresel çapta kaçak ve bilinçsiz eşek kesimlerini artırmıştır.
Nüfusu En Çok Azalan Ülkeler
1. Çin (Görülmemiş Çöküş)
Küresel krizin merkez üssü konumundadır.
Durum: 1990'larda yaklaşık 11 milyon olan eşek nüfusu, günümüzde 2 milyonun altına (%80'e yakın düşüş) gerilemiştir.
Nedeni: Çin'deki iç talep, ülkedeki eşek stoklarını neredeyse tüketmiş ve Çinli ithalatçıları Asya, Afrika ve Latin Amerika pazarlarına yöneltmiştir.
2. Afrika Ülkeleri (Küresel Tedarikçiler)
Dünyadaki eşek varlığının yaklaşık üçte ikisine ev sahipliği yapan Afrika kıtası, dış talebin en yıkıcı etkilediği bölgedir.
Kırgızistan: Son dönemde popülasyonu %53'ün üzerinde azalmıştır.
Botsvana: Eşek varlığında kısa sürede %37'den fazla düşüş yaşanmıştır.
Kenya ve Gana: Kesimhanelerin açılması ve kaçakçılık nedeniyle yerel nüfus yıldan yıla çöküş yaşamaktadır.
3. Latin Amerika
Brezilya: 2000'lerin başından bu yana eşek varlığında %28-30 civarında keskin bir düşüş kaydedilmiştir.
