Suriye'de Beşar Esed rejiminin Aralık 2024'te devrilmesinin ardından ülkeye geri dönen mültecilerin sayısı hızla artıyor. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) verilerine göre, 3 Eylül itibarıyla komşu ve diğer ülkelerden Suriye'ye dönen mülteci sayısı 1 milyon 795 bin 641'e ulaştı.
Geri dönüşlerin hızlanması, bazı ev sahibi ülkelerde ikamet politikalarının sıkılaştırılması, yeni ikamet şartlarının getirilmesi ve gönüllü dönüş programlarının uygulanmasıyla aynı döneme denk geliyor.
Ancak geri dönenlerin sayısındaki artış, Suriye ekonomisinin bu nüfusu ne ölçüde istihdam edebileceği, dönüşlerin ekonomik toparlanmaya katkı sağlayıp sağlayamayacağı ve ülkeden ayrılırken edinilen mesleki deneyim ve sermayenin yeniden Suriye ekonomisine kazandırılıp kazandırılamayacağı sorularını da beraberinde getiriyor.
Sermayenin dönüşü için ekonomik teşvik gerekiyor
Ekonomist Mecdi el Camus'a göre, mültecilerin geri dönmesi mevcut koşullarda Suriye ekonomisi üzerinde henüz belirgin bir olumlu etki oluşturmuyor.
El Camus, Enab Baladi'ye yaptığı değerlendirmede, geri dönen Suriyelilerin önemli bölümünün sınırlı gelir ve birikime sahip olduğunu, bu nedenle ekonomik toparlanmaya katkı sağlayabilecek büyük işletmeler kurmalarının zor olduğunu söyledi.
Buna karşılık, nitelikli profesyonellerin ülkeye dönmesinin iş gücü piyasasına katkı sağlayabileceğini belirten El Camus, geri dönen ailelerin ise okullar, hastaneler, kanalizasyon sistemleri ve diğer temel hizmetler üzerinde ek baskı oluşturduğunu ifade etti.
El Camus, Suriye'deki altyapının halen zayıf olduğunu ve hükümetin şu ana kadar yatırımcıları çekebilecek yeterince cazip bir ekonomik ortam oluşturamadığını savundu.
Ekonomiste göre uygun bir hukuki ve düzenleyici çerçevenin bulunmaması, finans sektörünün zayıflığı, işletmelere yönelik finansman imkanlarının sınırlı olması, bürokrasi ve ruhsat alma süreçlerindeki zorluklar da geri dönenlerin yeni işletmeler kurmasının önündeki başlıca engeller arasında bulunuyor.
Küçük işletmeler ekonomik toparlanmayı tek başına taşıyamıyor
El Camus, mevcut koşullarda geri dönenlerin kurabileceği işletmelerin çoğunun küçük veya mikro ölçekli olacağını belirtti.
Bu işletmelerin Suriye ekonomisinin toparlanma için ihtiyaç duyduğu üretim seviyesini tek başına karşılamasının mümkün olmadığını söyleyen ekonomist, geri dönüşlerin büyük ölçekli ekonomik büyümenin motoruna dönüşebilmesi için daha geniş yatırımlara ihtiyaç olduğunu ifade etti.
El Camus ayrıca devam eden çatışmaların ve toplumsal gerilimlerin yanı sıra ekonomik yönetimde nitelikli uzmanlar yerine farklı bağlılıkların öne çıkmasının yatırım ortamını zayıflattığını savundu.
Ekonomiste göre Suriye'nin ekonomik toparlanması için ekonomik yönetimin güçlendirilmesi, uzmanlığa dayalı karar mekanizmalarının oluşturulması ve yurtdışındaki sermaye ile nitelikli insan kaynağının ülkeye çekilmesi gerekiyor.
Bankacılık sektörü kritik önemde
El Camus'a göre sorun yalnızca geri dönenlerin yeterli birikime sahip olmamasıyla sınırlı değil.
Finans sektörünün işletmelere kredi sağlayabilecek kapasitede olmaması, yeni yatırımlar için gerekli sermayeye erişimi de sınırlandırıyor.
Ekonomist, güçlü bir finans sektörünün güçlü bir ekonominin temel unsurlarından biri olduğunu belirterek Suriye'deki bankacılık sisteminin yeniden yapılandırılması gerektiğini söyledi.
Üreticilerin halihazırda yüksek maliyetlerle karşı karşıya olduğunu belirten El Camus, Türkiye, Körfez ülkeleri ve Irak'tan gelen ürünlerle rekabetin de yerli üreticiler üzerindeki baskıyı artırdığını ifade etti.
El Camus, yabancı yatırımları ve yurtdışındaki Suriyeli sermayesini çekmek, büyük ölçekli projeler oluşturmak, istihdamı artırmak, finans sektörünü canlandırmak ve bankacılık sistemini yeniden işler hale getirmek için kapsamlı ekonomik teşviklere ihtiyaç olduğunu savundu.
Bu şartların sağlanması halinde geri dönenlerin deneyim, mesleki beceri ve iş gücüyle yeniden yapılanma sürecine daha fazla katkı sağlayabileceğini belirtti.
İş gücü piyasasında rekabet artabilir
Mülteci dönüşlerinin en doğrudan etkilerinden birinin iş gücü piyasasında görülmesi bekleniyor.
Ekonomist Alaa Baladia, mevcut gönüllü dönüşlerin tek başına beklenen ekonomik etkiyi yaratmayabileceğini, ancak dönüşlerin daha büyük ve organize bir boyuta ulaşması halinde Suriye iş gücü piyasasının ciddi bir sınamayla karşı karşıya kalacağını söyledi.
Baladia'ya göre sınırlı istihdam imkanlarına daha fazla kişinin dahil olması, iş arayanlar arasındaki rekabeti artırabilir ve kayıt dışı istihdamın genişlemesine yol açabilir. Bu durum ücret seviyeleri üzerinde de baskı oluşturabilir.
Buna karşılık, yurtdışında mesleki deneyim kazanmış nitelikli Suriyelilerin sağlık, eğitim, yeniden yapılanma ve sanayi gibi personel açığı bulunan sektörlerde önemli bir boşluğu doldurabileceği değerlendiriliyor.
Ancak Suriye'deki ücretlerin mültecilerin yaşadığı ülkelere kıyasla düşük olması ve teknoloji farkının büyümesi, nitelikli iş gücünün ülkeye dönmesini ve dönüş sonrasında ülkede kalmasını zorlaştırabilecek faktörler arasında gösteriliyor.
Baladia, yurtdışında edinilen deneyimin Suriye ekonomisine otomatik olarak aktarılmayacağını belirterek yeni istihdam alanlarının oluşturulması, üretimin canlandırılması ve çalışma ortamının geliştirilmesi gerektiğini söyledi.
En fazla dönüş Şam'a gerçekleşti
UNHCR verilerine göre 3 Eylül itibarıyla yurtdışından dönen Suriyelilerin en fazla yerleştiği il 293 bin 609 kişiyle Şam oldu.
Şam'ı 255 bin 418 kişiyle Halep, 250 bin 46 kişiyle İdlib izledi.
Diğer dönüşler ise şöyle kaydedildi:
- Şam kırsalı: 227 bin 454
- Humus: 225 bin 202
- Hama: 190 bin 59
- Dera: 149 bin 682
- Deyrizor: 72 bin 770
- Lazkiye: 37 bin 606
- Kuneytra: 30 bin 601
- Rakka: 30 bin 352
- Haseke: 17 bin 521
- Tartus: 11 bin 16
- Süveyda: 4 bin 305
UNHCR verilerine göre söz konusu 1 milyon 795 bin 641 kişinin yaklaşık yüzde 51'ini kadınlar, yüzde 49'unu erkekler oluşturuyor.
Ülke bazında ise en fazla dönüş Lübnan ve Türkiye'den gerçekleşti. 3 Eylül itibarıyla Lübnan'dan 715 bin 611, Türkiye'den 704 bin 378, Ürdün'den 296 bin 156, Irak'tan 41 bin 754, Mısır'dan 27 bin 970 ve diğer ülkelerden 6 bin 772 Suriyeli ülkesine döndü.
Dönüşler devam ediyor
UNHCR'nin eylül ayındaki sonraki güncellemeleri de Suriye'ye dönüşlerin devam ettiğini gösteriyor. Kurumun 24 Eylül tarihli verileri, hem mülteci dönüşlerini hem de ülke içinde yerinden edilmiş kişilerin geri dönüşlerini ayrı başlıklarda takip ediyor.
UNHCR ayrıca 2026 boyunca ev sahibi ülkelerde 87 bin 345 kişiye dönüş bağlantılı nakdi yardım, Suriye içerisinde ise 99 bin 949 kişiye dönüş ve yeniden entegrasyon desteği sağlandığını bildirdi. Suriye'deki destekten 27 bin 85 geri dönen aile yararlandı.
Birleşmiş Milletler kuruluşlarına göre sürdürülebilir geri dönüş yalnızca insanların ülkeye ulaşmasıyla tamamlanmıyor. Konut, istihdam, temel hizmetler, güvenlik, mülkiyet ve ekonomik imkanlar geri dönenlerin ülkede kalıcı biçimde yeniden yerleşebilmesi açısından belirleyici olmaya devam ediyor. UNHCR de gönüllü dönüş kararlarının kişisel koşullar ve dönüş bölgelerindeki şartlardan etkilendiğini belirtiyor.
Bu nedenle Suriye açısından asıl mesele, geri dönenlerin sayısının artmasından ziyade, bu nüfusun ekonomik ve sosyal hayata sürdürülebilir biçimde nasıl dahil edileceği olarak öne çıkıyor.
Kaynak: Mepa News, Enab Baladi
