Polis Akademisi Başkanlığı Uluslararası Güvenlik Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hasan Sencer Peker, suç örgütlerinin değişen yapısını ve arkasında yatan sebepleri AA Analiz için kaleme aldı.
***
Ekonomik faaliyetler yalnızca gelir üretmez. Beceri, teknoloji, iş gücü ve yeni davranış biçimleri de ortaya çıkarır. Faaliyet büyüdükçe yeni bir ekonomik değer, hatta bundan yararlanmak isteyenler açısından bir rant alanı da oluşabilir. Bu değerden yararlananlar ise her zaman piyasanın kuruluş amacıyla sınırlı kalmaz. Suç örgütleri de yasal ekonominin ürettiği imkanlardan kendi amaçları doğrultusunda yararlanmanın yollarını arar. Başka bir ifadeyle suç örgütü değeri kendisi üretmez, mevcut ekonomik yapının ürettiği kapasitenin suç açısından kullanılabilir kısmından faydalanmaya çalışır.
Bu nedenle yeni nesil suç örgütlerini anlamak için yalnızca hangi suçları işlediklerine değil, ihtiyaç duydukları insan kaynağına, beceriye, bilgiye ve lojistik imkanlara nasıl ulaştıklarına da bakmak gerekir.
Önce ekonomik yaklaşımı çözümleyelim. Arz ve talep ilişkisi yasa dışı alanlarda da gözlemlenir. Talep tarafında belirli becerilere sahip ve gerektiğinde yerine başkası konulabilen insan kaynağı arayan suç örgütleri bulunur. Arz tarafında ise suça yatkın olduğu varsayılan belirli bir grup yoktur, ekonomik ve toplumsal kırılganlıklar nedeniyle bu tür tekliflere açık hale gelebilecek kişiler vardır. Suç örgütleri açısından mesele yalnızca insan bulmak değil, ihtiyaç duydukları becerilere sahip kişilere hızlı ve düşük maliyetle ulaşabilmek ve gerektiğinde bu kişilerin yerini kolayca doldurabilmektir.
Mülkiyetten kullanım hakkına
Günümüz ekonomisinde bazı alanlarda sahiplik yerine ihtiyaç anında erişim önem kazandı. Bunun en önemli sebebi, ihtiyaçların sürekli değişmesi ve mülkiyetin pahalı hale gelmesidir. Otomobil satın almak yerine kiralıyor, ihtiyaç duyduğumuz hizmetlere dijital platformlar üzerinden ulaşıyoruz. Birçok alanda satın almak kadar kiralamak da makul bir seçenek haline geldi. Bu bağlamda, suç örgütlerinin insan kaynağıyla kurduğu ilişki de benzer biçimde değişiyor olabilir mi?
Geleneksel yapılarda sadakat, hemşerilik ve uzun süreli üyelik yalnızca kültürel özellikler değildi; güven üretme ve belirsizliği azaltma işlevi de görüyordu. Yeni yapılarda ise karar veren çekirdek varlığını korurken, eylemi gerçekleştiren kişi örgütün tamamını bilmeden geçici ve görev bazlı bir bağlantıyla sisteme dahil olabilir.
Dijitalleşme bu ilişkiyi kolaylaştırıyor. Sosyal medya ve kapalı mesajlaşma grupları tarafların birbirini bulma maliyetini düşürüyor. Böylece örgüt daha geniş bir insan havuzuna ulaşırken, belirli kişilerle uzun süreli ilişki kurma zorunluluğu da azalabiliyor. Nisan 2026'da Bakırköy Cumhuriyet Başsavcılığınca yürütülen bir soruşturmada Telegram üzerinden çeşitli eylemlerin hizmet olarak pazarlandığı hesaplar tespit edildi, hakkında yakalama kararı verilen 44 kişinin 14'ü çocuktu. İçişleri Bakanlığı ise yılın ilk 7 ayında 518 yeni nesil suç örgütüne yönelik bin 445 operasyon gerçekleştirildiğini açıkladı.
Kırılganlığın çok nedenli yapısı
Bu tabloyu yalnızca ekonomik koşullarla açıklamak mümkün değil. Türkiye geçmişte çok ağır ekonomik krizler yaşadı, ancak bugün gördüğümüz yeni nesil örgütlenme ve gençlerin bu yapılarda kullanılma biçimi aynı ölçekte değildi.
Bugünü farklılaştıran, birden fazla unsurun aynı anda hatta aynı kişilerde bir araya gelmesidir. Hızlı gelir beklentisi, sosyal medyada görünür hale gelen lüks yaşam ve güç göstergeleri, statü ve korunma arayışı, dijital erişim kolaylığı, aile bağlarının ve aile içinde aktarılan değerlerin zayıfladığı durumlar, toplumsal değerlerdeki dönüşüm ve çocuklara özgü ceza rejimine ilişkin cezasızlık algısı bunlar arasında sayılabilir. Belirleyici olan bu faktörlerin tek tek varlığı değil, aynı kişide veya aynı sosyal çevrede kesişebilmesidir. Birlikte ortaya çıktıklarında da suç örgütlerinin istismar edebileceği bir kırılganlığa sebep olurlar.
Ailenin rolü ise ayrıca değerlendirilmelidir. Bireysel olarak akılcı görünen fakat etik olmayan seçenekleri baştan eleyen değerler ilk olarak burada kazanılır. Başarı ile meşru emek arasındaki bağ zayıfladığında ya da hiç kurulmadığında, hızlı para ve güç daha çekici hale gelebilir. Sosyal medyada sergilenen güç ve şiddet de yalnızca hasımlara verilen bir mesaj değil, potansiyel icracılara yönelik bir vitrin işlevi görebilir.
Yasal piyasanın ürettiği kapasite
Moto kuryelik yukarıda anlatılan mekanizmaların görünür örneklerinden birisidir. Türkiye'de bireysel moto kurye sayısı 100 bini aşmış durumda, sektör temsilcilerinin tahminleri ise 1 milyona yakın. Trafiğe kayıtlı motosiklet sayısı da 7 milyon 436 bine ulaştı.
Sektör büyüdükçe yalnızca gelir ve istihdam ortaya çıkmıyor. Motosiklet kullanma becerisi, kent bilgisi, hızlı hareketlilik, paket taşıma pratiği ve gündelik hayat içinde sıradanlaşmış kurye görünümü de ekonomik faaliyetin ürettiği kapasitenin bir parçası haline geliyor. Suç örgütü bu kapasiteyi en azından bu ölçekte üretemez. Ancak ortaya çıkan değerin kendi faaliyetleri açısından kullanılabilir kısmından yararlanmaya çalışır. Dolayısıyla burada da yasal ekonominin oluşturduğu bir değer alanının suç amacıyla istismar edilmesi söz konusudur.
Bu kapasite farklı biçimlerde kullanılabilir. Mesela kuryenin mevcut becerisi kötüye kullanılabilir. 11 Ağustos'ta İstanbul'da düzenlenen bir uyuşturucu operasyonunda şüphelilerden birinin moto kuryelik yaptığı, uyuşturucuyu yemek taşıdığı çantada gizlediği belirlendi. İkinci olarak motosiklet doğrudan eylem aracı olabilir, hız ve manevra kabiliyeti saldırı sonrasında uzaklaşmayı kolaylaştırabilir. Son olarak kurye görünümü kamuflaj işlevi görebilir. Haziran 2026'da Küçükçekmece'de kurye kılığında bir iş yerine giren saldırganın evrak imzalatma bahanesiyle iş yeri sahibini silahla öldürmesi, örgüt bağlantısı kamuoyuna yansımasa da gündelik olağanlığın suç amacıyla nasıl kullanılabildiğini gösterdi.
İkame edilebilirlik ve yeni örgütlenme biçimi
Yeni nesil suç örgütlerinde hiyerarşi tamamen ortadan kalkmış değildir. Değişen, örgütün çekirdeği ile eylemi gerçekleştiren kişi arasındaki bağdır. Dijitalleşme eşleşme maliyetini düşürdükçe ve görev bazlı ilişkiler yaygınlaştıkça insan kaynağının ikame edilebilirliği artabilir. Bu da örgütün tek tek icracılara bağımlılığını azaltarak devamlılığını kolaylaştırabilir.
Yeni nesil suç örgütlerinin önemli avantajlarından biri, yasal ekonominin ürettiği değer, beceri ve kapasiteyi doğrudan üretme maliyetine katlanmadan erişebilmeleri ve daha geniş bir insan havuzundan görev bazlı ilişkiler kurabilmeleridir.
Milyonlarca bireyin davranışlarını tek tek kontrol etmek mümkün değildir. Bu nedenle suçla mücadelede yalnızca kişilere değil, suç örgütlerinin yararlanabildiği bu değer ve kırılganlık alanlarını aynı anda ortaya çıkaran koşullara da odaklanmak gerekir.
[Doç. Dr. Hasan Sencer Peker, Polis Akademisi Başkanlığı Uluslararası Güvenlik Bölümü Öğretim Üyesidir.]
*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.
