Mahsuller için kullanılan takma adlar oldukça övgü dolu olabilir. Örneğin, pamuk 19. yüzyıldan beri "Beyaz Altın" ünüyle anılırken, buğday birçok bölgede "Tahılların Kralı" olarak hüküm sürmektedir.
Ancak, lakaplar söz konusu olduğunda, "açlığa karşı ağaç", "steroidli muz" ve "mucize ürün" gibi övgü dolu lakaplara az kişi yetişebilir. Yine de, Etiyopya dışında yaşıyorsanız, bu ürünün yaygın adı olan enset'i hiç duymamış olma ihtimaliniz oldukça yüksek.
Doğu Afrika ülkesinde 20 milyondan fazla insan için temel bir besin kaynağı olmasına rağmen , 10 metre (33 fit) yüksekliğe ulaşabilen bu bitki, dünya çapındaki tanınırlığı açısından , dünyanın kalori ihtiyacının yarısından fazlasını karşılayan "üç büyük" ürün olan pirinç, buğday ve mısırla karşılaştırıldığında önemsiz kalmaktadır.
İngiltere merkezli koruma biyoloğu James Borrell gibi enset kuşunun özelliklerini yakından inceleyen bilim insanları için bu durum, hem rahatsız edici hem de şaşırtıcı bir şekilde, yeterince takdir edilmemesi meselesidir.
Borrell CNN'e verdiği demeçte, "Genel yetenek ve uyum sağlama açısından inanılmaz," dedi. "Sanki ensetin ne kadar harika olduğunun sembolüymüşüm gibi konuşuyorum ve bir bakıma öyleyim de."

Devasa boyutuna rağmen, enset ağacının dünya çapındaki popülaritesi nispeten azdır.
James Borrell/RBG Kew
Uyuyan dev
Oysa Borrell, 2017'de Batı Londra'daki Kew Kraliyet Botanik Bahçeleri'nde çalışmaya başladığında enset bitkisini hiç duymamıştı. 320 dönümlük alanda neredeyse 17.000 bitki türü bulunan bu bahçeler, onun için büyük önem taşıyordu.
Borrell, muz ailesine (Musaceae) ait çiçekli bir bitki olan ensetin neden daha önce ilgisini çekmediğini kısa sürede anladı. Yabani enset, Afrika'nın kuzeyindeki Sudan'dan güneydoğu kıyısındaki Mozambik'e kadar birçok ülkede doğal olarak yetişse de, bu ürün neredeyse yalnızca Etiyopya'da kullanılmaktadır.
Yetiştirme alanı daha da dardır ve ülkenin güneybatısındaki yüksek bölgelerle sınırlıdır. Orada, deniz seviyesinden 1.500 ila 3.000 metre (4.921 ila 9.843 fit) yükseklikte, çiftçiler, ortadaki bir gövdeden filizlenen ve 5 metreye (16 fit) kadar uzanan yeşil yaprakları olan, kolayca ağaç sanılabilecek sıralar halinde bitkiler yetiştirirler.
Muz gibi, enset de bir ağaç değil, odunsuz dev bir bitkidir. "Gövdesi" aslında birbirine sıkıca kenetlenmiş üst üste binen yaprak saplarından oluşan bir yalancı gövdedir ve bu yapı, yumruya benzeyen etli bir yeraltı kökü olan soğanla birlikte, maya ile birleştirilerek büyük yeraltı çukurlarında öğütülür ve fermente edilir.
Üç ay ile iki yıl arasında bir süre sonra, elde edilen karışım, kocho olarak bilinen ekmek benzeri bir Etiyopya temel gıda maddesi yapmak için kullanılır . Öğütme işleminin bir yan ürünü olan bulla , nişastalı posadan sıkılan ve beyaz bir toz haline getirilip daha sonra tekrar sulandırılarak köfte ve lapa yapımında kullanılan bir sıvıdır.
Ancak, enset bitkisinin sarı veya turuncu renkli meyvelerini servis edildiğini görmeyeceksiniz. Bitkinin devasa boyutu ve daha ünlü muz kuzenine benzemesi ona "steroid" lakabını kazandırmış olsa da, meyveleri - lezzetli etten çok sert siyah çekirdeklerle dolu - yenilemezdir; bu nedenle "yalancı muz" olarak da bilinir.

Enset bitkisinin çekirdekli meyvesine pek ilgi yok.
James Borrell/RBG Kew
Ancak enset bitkisinin gerçek faydaları da yok değil. Yüksek verimli ve kuraklığa ve hastalıklara dayanıklı olan bu bitkiden sadece 60 adeti, beş kişilik bir ailenin bir yıl boyunca geçimini sağlayabilir. Dahası, çok yıllık bir bitki olup, yeniden dikilmeye gerek kalmadan iki yıldan daha uzun süre yetiştirilebilir ve yaşayabilir; oysa yukarıda bahsedilen üç büyük gıda ve tahıl ürünü de dahil olmak üzere çoğu ana gıda ve tahıl ürününün yaşam döngüsü tek bir büyüme mevsiminde tamamlanır.
Borrell'in de ortak yazarlığını yaptığı 2021 tarihli bir yayılım modelleme çalışmasına göre, enset bitkisi o kadar uyarlanabilir ve iklimsel olarak çok yönlü ki, Güney ve Doğu Afrika'nın geniş bölgelerinde yetiştirilebilir. Çalışmada, mevcut ekim alanlarının 12 katına çıkarılarak, küresel tarımsal üretim artışına rağmen gıda ve beslenme güvensizliğinin arttığı Sahra Altı Afrika'da 111,5 milyon daha fazla insanın beslenmesinin sağlanabileceği belirtildi.
Dahası, ensetin geniş iklim toleransı yelpazesine sahip dünyanın birçok ülkesinde de hasat edilmesi mümkün olabilir. Borrell ve meslektaşları, Nisan 2023'te, dört yıl önce 30 cm boyunda bir bitki olarak Kew Bahçeleri'ndeki Ilıman İklim Serası'na getirilen ensetin ilk kez çiçek açmasıyla bunu kanıtladılar . Bu sera, ılıman iklim bitkileri için tasarlanmış 4.800 metrekarelik (5.741 metrekare) bir cam yapıdır.
Borrell, "Tarihte, bazı ürünlerin yeni yerlere gelip baskın hale gelmesine dair birçok örnek var," diye açıkladı. "Dolayısıyla, (enset) başka bir yerde önemli olmaması için hiçbir neden yok."
Kew'deki bahçıvanlardan oluşan bir ekip, enset bitkisini olgunlaştırmak için çalıştı.
James Borrell/RBG Kew
'Bunun yenilebilir olduğunu biliyor muydunuz?'
Peki, enset Etiyopya'nın bazı bölgelerinde bu kadar popüler olmuşken, neden başka hiçbir yerde neredeyse hiç ilgi görmedi? Bu, bitkinin en büyük savunucularından birini bile şaşırtmaya devam eden bir gizem.
Borrell, "Enset gibi bir ürün küçük bir alanda bu kadar başarılı olduğunda, mısır, pirinç, patates gibi ürünler de dahil olmak üzere tüm dünyaya yayılıyor" dedi.
“Geldiği yerde bu kadar yaygın olan, 300 kilometrelik (186 mil) bu bölgede her çiftçinin yetiştirdiği başka bir ürün düşünemiyorum; ama Kenya'ya, Tanzanya'ya veya Uganda'ya gidip 'Bunun yenilebilir olduğunu biliyor muydunuz?' dediğinizde insanlar size boş boş bakıyor. Gerçekten çok garip.”

Çok yönlü beslenen delik açan böceğin küçük boyutu ve açık ila koyu kahverengi rengi, tespitini zorlaştırır. Dişiler 1,8-2,5 mm uzunluğundayken, erkekler sadece 1,5-1,67 mm uzunluğundadır.
Bu, Borrell'in teori konusunda yetersiz olduğu anlamına gelmez. Ona göre kültürel ve tarihi engeller, enset bitkisinin Afrika'nın en kalabalık ikinci ülkesinden çıkış yolunu tıkamıştır.
Öncelikle, Etiyopya biyokorsanlığa karşı korunmak amacıyla bitki materyallerinin uluslararası transferini sıkı bir şekilde düzenliyor. 2019'da, Afrika ülkesine özgü ve binlerce yıldır temel yemeği olan injera adı verilen krep benzeri yassı ekmeğin yapımında kullanılan teff'in Hollanda patentleri üzerine yaşanan yüksek profilli bir hukuk davası , hem vatandaşların hem de yetkililerin tepkisini çekti ; zira yetkililer davayı ulusal bir varlığın velayeti savaşı olarak gördüler.
Enset yetiştirmek isteyen diğer ülkeler Doğu ve Güney Afrika'dan ithal edebilirler, ancak Borrell'e göre bu yabani çeşitler, Etiyopya'nın evcilleştirilmiş ürününe kıyasla gıda açısından "oldukça işe yaramaz" olacaktır.
Kew Bahçeleri, 2019 yılında, çalışmalar tamamlandıktan sonra tüm materyallerin imha edilmesi şartıyla iki adet enset bitkisi ithal etme izni almış olsa da, Etiyopyalı araştırmacılarla 40 yıllık bir ilişkiden faydalanıyordu. Bu güven düzeyini başkalarına da yaymak zaman alabilir.
Borrell, "Etiyopya bitki çeşitliliği açısından zengin ve bu nedenle bitki örtüsünü çok koruyorlar," diye açıkladı.
"Biz 'Bakın, bu bir potansiyel' demeye çalıştık, ancak elbette bu tamamen Etiyopya'ya bağlı ve onlar da bunu paylaşmaktan bir fayda sağlamalılar."
CNN, konuyla ilgili yorum almak için Etiyopya Biyoçeşitlilik Enstitüsü ile iletişime geçti.

Enset, Etiyopya'da bulunan 6.000'den fazla bitki türü arasında yer almaktadır.
James Borrell/RBG Kew
Borrell'in belirttiğine göre, bir diğer engel de enset bitkisinin hasadının şu anda "çok zahmetli" olması ve bu işin çoğunlukla kadın çiftçiler tarafından yapılmasıdır. Etiyopya'daki çeşitli üniversitelerde mekanize çözümler geliştiriliyor ancak henüz geniş ölçekte uygulanmaya başlanmadı.
Yetiştirilmesi, yerel topluluklar tarafından yüzyıllar boyunca geliştirilen ayrıntılı bir metodolojiyi de içerir ve enseti yiyeceğe dönüştürmek uzmanlık bilgisi gerektirir. Bitkinin tadı da bir bakıma alışılmasını gerektirir. Borrell, enseti pide ve kuskus benzeri yemeklerde pişirildiğinde beğendiğini belirtirken, kocho'nun ise "bazen iyi, bazen kötü" olabileceğini kabul ediyor.
Bir mahsulün başarısını belirlemede bu kadar çok faktör rol oynarken, sıradan şans bile dikkate alınması gereken bir unsurdur.
Borrell, “Pirinç, buğday, mısır, patates ve tatlı patates harika, (ama) diğer birçok türe kıyasla özünde farklı bir şey yok. Tarihe yeniden bakacak olursanız, milyar dolarlık bir ürün haline gelecek olan başka bir şey olabilir” dedi.
“Bazı ürünlerin bu kadar baskın hale gelmesinin bir nevi şans eseri olduğunu fark ettiğinizde, ‘Vay be, gerçekten de kullanılmamış bazı fırsatlar varmış’ diye düşünmeye başlıyorsunuz.”
Bahisleri yaymak
İklim değişikliğinin giderek artan etkileri karşısında, bu tür az kullanılan ürünlerin daha geniş çapta tanıtılması kritik önem taşıyabilir .
Borell, "Daha az etkiyle, her zamankinden daha tahmin edilemez bir iklimde daha fazla gıda üretmek istiyoruz. Bunların üçü de bir arada zor," dedi.
Sınırlı sayıda ürüne bağımlılık, tarımı zararlılara, hastalıklara ve çevresel koşullardaki değişikliklere karşı çok daha savunmasız hale getirir.
Enset'in geniş iklimsel yayılımı, onu diğer önemli ürünlere göre çevresel değişikliklere daha uygun hale getiriyor ; ancak Etiyopyalı çiftçilerin -yükselen kentleşme ve küreselleşmenin ikili baskısını hissederek- yalancı muzdan uzaklaşıp buğday, mısır ve patates gibi daha karlı ticari ürünlere yönelmesinden endişe ediliyor.

Etiyopya'nın Gondar kentinin outskirts'inde çiftçiler buğday harmanlıyor.
Getty Images aracılığıyla Eduardo Soteras/AFP
Kew Araştırma Merkezi ve Etiyopya'daki Addis Ababa Üniversitesi'ndeki ortaklarının 2025 yılında yaptığı bir araştırmanın parçası olarak görüşülen 400'den fazla güneybatı çiftçisinin yaklaşık %60'ı, enset ekimi için ayırdıkları tarım arazilerinin son on yıllarda azaldığını belirtirken, birçoğu da hane halkı enset tüketiminde belirgin bir düşüş olduğunu ortaya koydu.
Borrell'e göre, enset gibi daha az bilinen ürünlerin kamuoyunda tanıtılması, çiftçileri yalnızca başlıca ticari ürünlere odaklanmaktan kaçınmaya teşvik ediyor. Yerel düzeyde ise Kew, Etiyopyalı çiftçileri nesli tükenmekte olan enset çeşitlerini yetiştirmeleri karşılığında tazminat ödeyerek ürün çeşitliliğini korumaya teşvik eden projeler yürütüyor.




