Helen Yayı (Hellenic Arc), Afrika levhasının Avrasya (Ege-Anadolu) levhasının altına daldığı, Akdeniz'in en aktif ve en tehlikeli tektonik dalma-batma zonudur. Yunanistan'ın batısındaki İyon Denizi'nden başlayıp Mora Yarımadası ve Girit Adası'nın güneyinden kavis çizerek Rodos'a, oradan da Türkiye'nin güneybatı açıklarına (Fethiye-Burdur fay zonuna) kadar uzanır.
Ege Denizi'ndeki Helen Yayı'nın tamamen kırılma senaryosunu yazılımla modelleyen BEÜ öğretim üyesi Prof. Dr. Şenol Hakan Kutoğlu, 8'in üzerindeki bir depremin ülkenin hemen hemen her yerinde hissedileceğini söyledi. Ege, Marmara ve Konya Havzası'ndaki zayıf zeminler en riskli alanlar olarak işaretlendi; Ege kıyılarında 1-2 metrelik tsunami öngörülüyor.
Ne Kadar Şiddetli Deprem Üretir?
Helen Yayı, sıradan kara faylarından (örneğin Kuzey Anadolu Fayı'ndan) çok daha büyük enerji biriktirebilen bir dalma-batma zonu olduğu için 8.0 ile 8.5 büyüklüğü (Mw) arasında yıkıcı mega depremler üretme potansiyeline sahiptir.
Tarihsel Kanıtlar: MS 365 yılında Girit açıklarında meydana gelen ve Helen Yayı'nın kırdığı depremin 8.3 – 8.5 büyüklüğünde olduğu tahmin edilmektedir. Benzer şekilde 1303 Girit/Rodos depreminin de 8.0 civarında olduğu bilinmektedir.
Tsunami Riski: Deniz tabanında dikey yönlü büyük yer değiştirmelere yol açtığı için Helen Yayı'ndaki 7.5 ve üzeri depremler Doğu Akdeniz ve Ege kıyılarında (Muğla, Antalya, İzmir ve adalarda) ciddi tsunami dalgaları oluşturabilir.
Türkiye'ye Etkisi: Yayın doğu ucu doğrudan Fethiye açıklarından Anadolu içlerine sokulur. Bu bölgedeki kırılmalar Muğla, Denizli, Antalya, Aydın ve İzmir başta olmak üzere tüm Batı ve Güneybatı Anadolu'da şiddetli hissedilir; ayrıca Anadolu bloğu içindeki ikincil fayları tetikleme potansiyeli taşır.
Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Şenol Hakan Kutoğlu, Ege Denizi'ndeki Helen Yayı'nın bütünüyle kırılması ihtimaline yönelik geliştirdikleri modelde, 8'in üzerinde büyüklüğe sahip bir depremin Türkiye'nin neredeyse tamamında hissedilebileceğini açıkladı. Kutoğlu, yaşanabilecek depremde en fazla hasarın zayıf zeminli bölgelerde görülebileceğini, tsunami oluşması halinde ise Ege kıyılarında 1 ila 2 metre arasında dalga yüksekliği hesaplandığını söyledi.
Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi (BEUN) Mühendislik Fakültesi Geomatik Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Şenol Hakan Kutoğlu, Ege Denizi'ndeki Helen Yayı üzerinde meydana gelebilecek büyük bir depremin Türkiye'de oluşturabileceği etkileri geliştirdikleri otomatik hasar belirleme yazılımıyla araştırdı. Fay sisteminin tamamen kırılması senaryosunu inceleyen Kutoğlu, yaşanabilecek depremin etki alanının Ege Bölgesi'yle sınırlı kalmayacağını söyledi.
Helen Yayı'nın deniz içerisinde yer alan büyük bir dalma batma zonu olduğunu anlatan Kutoğlu, Japonya açıklarındaki benzer fay sistemleri gibi 8'in üzerinde büyüklüğe sahip deprem ve tsunami üretme potansiyeli bulunduğunu ifade etti.
Böyle bir depremin Türkiye'de meydana getirebileceği hasara yönelik literatürde bir çalışmaya rastlamadıklarını belirten Kutoğlu, geliştirdikleri yazılımla fayın kırılması durumunda ülke genelindeki olası etkileri modellediklerini söyledi.
TÜRKİYE'NİN NEREDEYSE TAMAMINDA HİSSEDİLECEK
Çalışmada elde ettikleri sonuçları değerlendiren Kutoğlu, "Bu fay, bütünüyle kırıldığı takdirde sekizden daha büyük bir deprem üretme potansiyeli var. Haritada gördüğünüz üzere bu olay meydana geldiği takdirde ülkemizin hemen hemen tamamında bu depremin az veya çok hissedilmesi söz konusu olacak. Türkiye coğrafyasının neredeyse tamamında bu deprem hissedilecek" dedi.
Depremin oluşturabileceği kuvvetin en yüksek düzeyinin yer çekimi kuvvetinin beşte biri kadar olacağını ifade eden Kutoğlu, bu seviyedeki sarsıntının çok zayıf ve kötü durumdaki binalarda hasara yol açabileceğini söyledi.
Kutoğlu, "Ağır bir hasar olabilmesi için depremin uygulayacağı kuvvetin yer çekimi kuvvetinin en az yarısına kadar ulaşması lazım" diye konuştu.
EN ÇOK RİSK EGE'DEN KONYA HAVZASI'NA UZANIYOR
Hazırladıkları haritada en yüksek sarsıntı etkisinin ve hasar riskinin kırmızı renkle gösterilen alanlarda toplandığını anlatan Kutoğlu, bu bölgelerin ağırlıklı olarak Ege'de bulunduğunu, Marmara ve İç Anadolu'ya kadar uzandığını belirtti.
Konya Havzası'nın da bu alanlar arasında yer aldığını söyleyen Kutoğlu, söz konusu bölgelerin ortak özelliğinin ovalar ve çöküntü alanlarından oluşan zayıf zeminler olduğunu ifade etti.
Türkiye'de karada bulunan fayların Helen Yayı'ndan çok daha yıkıcı sonuçlar doğurabilecek depremler üretebileceğini belirten Kutoğlu, kentsel dönüşüm çalışmalarında zemin özelliklerinin dikkate alınması gerektiğini söyledi.
Kutoğlu, "Kentsel dönüşüm yapacağımız zaman öncelikli kentsel dönüşüme başlayacağımız alanlar haritada kırmızı ile gördüğümüz alanlar olmalı. Çünkü meydana gelecek bir deprem en çok bu bölgelerde hasara neden olacaktır" dedi.
EGE KIYILARI İÇİN 1-2 METRELİK TSUNAMİ HESABI
Helen Yayı'nın kırılması sonrasında tsunami oluşması ihtimalini de değerlendiren Kutoğlu, Dünya Tsunami Merkezi'nin hesaplamalarına göre Ege kıyılarında 1 ila 2 metre arasında tsunami yüksekliği görülebileceğini söyledi.
Kıyı eğiminin çok düşük olduğu bölgelerde deniz suyunun 25 ila 30 metre kadar iç kesimlere ilerleyebileceğini ifade eden Kutoğlu, "Bu da ancak çok düşük kıyı eğimine sahip bölgelerde deniz suyunun yirmi beş, otuz metre kadar içeriye girmesine neden olur. Ancak bu büyük ölümlü bir hasara yol açabilecek büyüklükte bir tsunami değildir" diye konuştu.
Kaynak: İHA




