Sürgünden Kürsüye: Suriye'de Esad ve Yetkililerinin Yargılandığı Davanın Sembolik Yönü

Hızlı Özet

“Bir zamanlar hakkında gıyabında idam kararı verilen Yargıç el-Aryan, şimdi tarihi bir davaya başkanlık ediyor. Ancak uzmanlar, ülkede geçiş dönemi adaletinin tam anlamıyla tesisi için sürecin henüz başında olunduğunu vurguluyor.”

Tarihi Bir Yargılamanın Perde Arkası

İdlib İstinaf Hukuk Mahkemesi'nde görevli bir yargıç olan Fakhr al-Din al-Aryan, 13 Mart 2013 tarihinde kamuoyuna yaptığı bir açıklamayla Suriye rejiminden ayrılmıştı. Bu eylemi, gıyabında idam cezasına çarptırılmasına neden olmuştu. On yılı aşkın bir süre sonra, Aralık 2024'te karşı çıktığı Beşşar Esad rejimi devrildi ve el-Aryan nihayet Suriye yargı sistemine geri dönebildi. Sürgünden dönüş yolculuğunun son adımı olarak, Pazar günü Şam'da başlayan önemli bir davada mahkeme başkanı olarak görevlendirildi.

Söz konusu dava, eski Devlet Başkanı Esad'ın kuzeni ve Dera vilayetinin eski siyasi güvenlik başkanı olan Atef Necib'in yargılandığı süreçtir. Necib, kasten adam öldürme, işkenceyle ölüme sebebiyet verme ve insanlığa karşı suçlar ile itham ediliyor. Davada ayrıca, 2024'teki devrilmenin ardından Rusya'ya kaçan Beşşar Esad ve kardeşi, eski üst düzey askeri komutan Maher el-Esad da gıyaben yargılanıyor.

Davanın Sembolik Anlamı ve Dera Faktörü

Sanık sandalyesindeki Atef Necib'in 2011'de Dera'daki üst düzey güvenlik yetkilisi konumu, onu siviller ile devlet güvenlik güçleri arasındaki ilk büyük çatışmaların merkezine yerleştirmişti. Dera, hükümetin protestoculara yönelik baskısının ülkenin diğer bölgelerindeki Esad karşıtlarını harekete geçirmesi nedeniyle "devrimin beşiği" olarak anılmaktadır.

Özellikle, "Halk rejimin düşmesini istiyor" yazdıktan sonra gözaltına alınan ve işkence gören okul çocukları ile aralarından 13 yaşındaki Hamza el-Hatib'in öldürülmesi hadisesi, ülkedeki devrimin fitilini ateşleyen olay olarak kabul edilmektedir. Necib'in bu olayla olan bağlantısı, yargılanmasının Suriye için taşıdığı önemi artırmaktadır. Eski yetkili, Ocak 2025'te bazı eski rejim yanlılarının sığındığı Lazkiye bölgesinde yakalanmıştı.

Suriye İnsan Hakları Ağı'nın (SNHR) kurucusu Fadel Abdulghany, Al Jazeera'ye yaptığı açıklamada, bu anın derin bir sembolik anlam taşıdığını belirtti.

"Hukukun üstünlüğünü savunduğu için Esad rejimi tarafından idama mahkum edilen bir yargıç, aynı yasayı rejimin en kapsamlı şekilde belgelenmiş ihlal faillerinden birine uygulamak üzere kürsüye geri döndü. Güç dinamiklerindeki bu tersine dönüş, otoriter rejimler sonrası geçişlerde nadiren yerine getirilen hukukun üstünlüğü vaadini yansıtıyor. Bu anın önemi gösterişte değil, adil yargılama ilkelerine bağlılığında yatmaktadır."

Adil Yargılama ve Geçiş Süreci Vurgusu

Suriye İnsan Hakları Ağı için bu dava, sadece kimin yargılandığıyla değil, aynı zamanda nasıl yürütüldüğüyle de önem arz ediyor. Abdulghany, bunun "ne bir devrim mahkemesi ne de galiplerin mahkemesi" olduğunun altını çizerek, davanın İçişleri Bakanlığı tarafından tutuklama, soruşturma, savcılık ve Şam'daki bir ceza mahkemesine sevk gibi resmi hukuki aşamalardan geçtiğini vurguladı.

Suçlamaların uluslararası hukuk kapsamında insanlığa karşı suçlar olarak sınıflandırıldığı belirtildi. Abdulghany'ye göre bu çerçeve, verilecek herhangi bir kararın meşruiyeti için kasıtlı olarak belirlenmiştir. Abdulghany ayrıca, eski devlet başkanı ve kardeşinin fiziki olarak Suriye'de ve mahkemede bulunmamalarına rağmen sanık olarak dahil edilmesinin kurumsal bir mesaj taşıdığını ifade etti.

"Fiziki yokluk, yasal dokunulmazlık anlamına gelmez."

Buna rağmen Abdulghany, bu davanın, yüz binlerce insanın hayatını kaybettiği ve kaybolduğu bir ülkede geçiş dönemi adaleti sürecinin sonu olmadığını vurguladı. SNHR, 2011'den bu yana büyük çoğunluğu eski hükümete atfedilen en az 177.000 zorla kaybetme vakası belgelemiştir.

Hesap Verebilirlik ve Kurumsal Reform İhtiyacı

Abdulghany, Suriye'de hesap verebilirliğin yalnızca ceza davalarına indirgenemeyeceğini, bunun yerine birbiriyle bağlantılı dört temel sütunu içermesi gerektiğini açıkladı: cezai sorumluluk, hakikat arayışı, tazminat ve kurumsal reform. Bu unsurların ayrı veya sıralı süreçler olarak değil, birleşik bir yapı altında birlikte işlemesi gerektiğini savundu.

Kurumsal reforma özel bir önem atfeden Abdulghany, Suriye yargısının daha önce adalet yerine bir baskı aracı olarak kullanıldığını belirtti. "Bu reformlar olmadan, geçiş dönemi adalet davaları, kendileri dönüşmemiş adli kurumlar aracılığıyla yürütülme riski taşır," diyerek istisnai mahkemelerin lağvedilmesi ve yargı bağımsızlığının yeniden inşa edilmesi gerekliliğine işaret etti. Hakikat arayışının da aynı derecede elzem olduğu eklendi. Abdulghany, mağdur ailelerinin, cezai takibattan bağımsız olarak akrabalarına ne olduğunu bilme hakkına sahip olduğunu söyledi. "Cevapları hak ediyorlar" diyerek kalıcı bir uzlaşma sağlanacaksa hakikatin, adaletin ve tazminatın tanınmasının koşulsuz olması gerektiğini sözlerine ekledi.

Kaynak:Al Jazeera